W skrócie
Sample w muzyce (l.poj. sampel) to fragment wcześniej nagranego dźwięku, który trafia do nowego utworu, wycięty i odtworzony samplerem albo w programie komputerowym. Cudze nagranie wymaga zgody autorów, wykonawców i producenta fonogramu przed publikacją, a sampel z paczki royalty-free jest legalny w granicach kupionej licencji. Długość fragmentu nie zwalnia ze zgody, bo w jednym samplu siedzą dwie warstwy praw: kompozycja i nagranie.
Co może być samplem?
Samplem może być każdy nagrany dźwięk, od pojedynczego uderzenia werbla po całą zwrotkę cudzej piosenki. Angielskie sample znaczy po prostu „próbka”, a sampling to próbkowanie: pobranie kawałka dźwięku i zbudowanie z niego czegoś nowego.
Materiał dzieli się na kilka rodzajów:
- pojedynczy dźwięk instrumentu, na przykład uderzenie perkusji (w żargonie one-shot),
- loop, czyli krótki fragment powtarzany tak, żeby dawał ciągłą sekwencję,
- fraza instrumentalna wycięta z innego utworu,
- wokal,
- dialog z filmu,
- field recording: dźwięki natury albo miasta.
Sampel rzadko trafia do utworu w oryginale. Producenci go przyspieszają, zwalniają, transponują do innej tonacji i obrabiają efektami, a potem układają na padach samplera lub w instrumencie samplującym w DAW, czyli cyfrowej stacji roboczej audio.
Cudze nagranie czy paczka sampli: czym się różnią?
Różnica sprowadza się do tego, kto ma prawa i kiedy zgoda się pojawia. Sampel z paczki z licencją możesz wydać na Spotify bez pisania do kogokolwiek, o ile mieścisz się w warunkach licencji. Przy cudzym nagraniu zgodę zdobywasz osobno, przed wydaniem.
| Cudze nagranie | Paczka royalty-free | Własne nagranie | |
|---|---|---|---|
| Kto ma prawa | autorzy, artyści wykonawcy, producent fonogramu | autor lub wydawca paczki | Ty |
| Czy potrzebna zgoda | tak, od wszystkich uprawnionych | nie, licencja kupiona z góry | nie |
| Koszt | opłata jednorazowa lub udział w tantiemach; zdarza się odmowa | jednorazowa opłata albo darmowa paczka z licencją | koszt nagrania |
| Wyłączność | do ustalenia w umowie | brak, te same sample mogą mieć inni | pełna |
| Ryzyko w Content ID | wysokie, algorytmy wykrywają sample | niskie, jeśli masz dokument licencji | brak |
Co daje licencja royalty-free?
Licencja royalty-free oznacza jednorazową opłatę i wielokrotne użycie bez dalszych płatności za każde wykorzystanie. Nie daje wyłączności: według musiclaboratory.pl te same sample mogą mieć inni twórcy, więc ten sam loop usłyszysz w cudzym utworze. Wyłączne prawo do sampla daje dopiero licencja ekskluzywna, po której nikt inny nie może go użyć.
Darmowa paczka z forum jest legalna tylko wtedy, gdy autor dołączył licencję. Bez niej to cudzy dźwięk bez zgody. Zapisz plik licencji razem z projektem, bo za rok nikt nie przypomni sobie, skąd wziął się dany loop.
Czyje prawa siedzą w jednym samplu?
Sampel z cudzej piosenki niesie dwie warstwy: kompozycję i nagranie. Prawa do nagrania to prawa pokrewne, osobne od praw autorskich do utworu. Kompozycja należy do autorów, nagranie do wykonawców i producenta fonogramu, więc zgody potrzebujesz od trzech stron:
- autorów utworu (kompozycja i tekst),
- artystów wykonawców,
- producenta fonogramu.
Stąd wynika rzecz, którą łatwo przeoczyć. Stara melodia może być wolna, ale konkretne nagranie tej melodii ma własnych uprawnionych. Wolna kompozycja nie zwalnia więc z praw do nagrania.
Wyjątek dotyczy nagrań nieartystycznych. Nagranie szumu ulicy albo śpiewu ptaków nie jest artystycznym wykonaniem utworu (tak wskazuje ZAiKS), więc nie ma w nim wykonawców, których trzeba pytać.
Jak uzyskać zgodę na sampel?
Clearance to dwie zgody, na kompozycję i na nagranie, uzyskane przed wydaniem.
- Ustal, z którego utworu i którego nagrania pochodzi sampel.
- Ustal autorów lub wydawcę oraz wytwórnię, która ma prawa do nagrania.
- Poproś o licencję, zanim opublikujesz utwór.
- Wynegocjuj opłatę jednorazową albo udział w tantiemach.
- Zapisz zgodę w umowie.
Uprawnieni często wolą udział w zyskach zamiast gotówki. Jak się to liczy, wyjaśnia tekst o tym, jak działają tantiemy. W kroku 5 wymagam pisemnej zgody z zakresem pól eksploatacji: streaming, płyta, YouTube. Ustna zgoda znajomego producenta nie ochroni cię przy wydaniu.
Uprawnieni mogą odmówić licencji. Dlatego nie układaj utworu wokół sampla, na który nie masz jeszcze zgody. Część wytwórni i wydawców oferuje pre-clearance, czyli zgodę na sampel udzieloną z wyprzedzeniem. Właścicieli praw pomaga ustalić ZAiKS, bo prowadzi bazy kompozycji i nagrań.
Co grozi za sampel bez zgody?
Najczęściej najpierw przychodzi blokada utworu albo przejęcie przychodów w Content ID, dopiero potem roszczenia. Skutki prawne to wycofanie utworu z obiegu, oddanie zysków i odszkodowanie. Zgoda uzyskana dopiero po rozpowszechnieniu utworu bywa kosztowna.
Przykłady z praktyki, według Universal Production Music:
- Vanilla Ice użył w „Ice Ice Baby” partii basu i klawiszy z „Under Pressure” Queen i Davida Bowiego bez zgody. Sąd uznał naruszenie, raper zapłacił odszkodowanie.
- W 1989 r. The Turtles pozwali De La Soul za sampel użyty bez zgody. Strony zawarły ugodę poza sądem.
- W 1991 r. Gilbert O’Sullivan wygrał z Bizem Markie i zażądał wycofania albumu.
Czy krótki sampel jest legalny?
Nie, długość nie decyduje. Zgoda nie jest potrzebna dopiero wtedy, gdy fragment przerobiono do postaci nierozpoznawalnej dla ucha.
Tak orzekł Trybunał Sprawiedliwości UE w 2019 r. w sprawie Kraftwerk przeciwko Pelhamowi („Nur Mir”). Zwielokrotnienie nawet bardzo krótkiego fragmentu z fonogramu co do zasady wymaga zgody jego producenta. Wyjątek to fragment użyty w zmienionej formie, której słuchacz nie rozpozna. Próg kilku sekund nie istnieje, a polskie przepisy też żadnego nie wprowadzają. Liczy się rozpoznawalność, nie stoper.
Samplowanie jest więc dopuszczalne z licencją. Bez licencji nie, chyba że sampel jest nierozpoznawalny. Ten tekst wyjaśnia zasady. Przy wydaniu z cudzym samplem umowę warto dać do przejrzenia prawnikowi od prawa autorskiego.
Skąd brać sample do własnych nagrań?
Najbezpieczniej z własnych nagrań i z bibliotek z jasną licencją:
- własne nagrania z otoczenia i instrumentów, na przykład z rekorderem terenowym, z których budujesz instrument w samplerze programu DAW,
- paczki sampli z dołączoną licencją,
- biblioteki pre-cleared, czyli takie, w których zgody uprawnionych załatwiono z góry.
Utwory bez ochrony prawnej opisuje tekst o muzyce bez ZAiKS na YouTube: kiedy utwór ją traci i co grozi blokadą.
Skąd wziął się sampling?
Pierwsi zastosowali technikę w latach 40. XX w. twórcy muzyki konkretnej, z Pierre’em Schaefferem na czele. W 1956 r. Buchanan i Goodman wydali „The Flying Saucer” z fragmentami popularnych piosenek. Pierwsze komercyjne samplery cyfrowe, Fairlight CMI i Synclavier, pojawiły się w latach 70. Rok 1979 przyniósł „Rapper’s Delight” The Sugarhill Gang, który samplował „Good Times” zespołu Chic i wyznaczył kierunek hip-hopu. Sampling przyczynił się też do powstania trip-hopu i house.
