W skrócie
Autorskie prawa majątkowe to wyłączne prawo twórcy do korzystania z utworu, rozporządzania nim na polach eksploatacji i pobierania za to wynagrodzenia. Wydawcy albo wytwórni możesz je przenieść lub udzielić licencji, ale tylko umową, która wymienia konkretne sposoby użycia. Prawa osobiste, czyli autorstwo i integralność utworu, zostają przy tobie zawsze. Majątkowe trwają 70 lat od śmierci twórcy, a ochrona zaczyna się od ustalenia utworu, nie od rejestracji. Tak wynika z ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Co obejmują autorskie prawa majątkowe?
Trzy uprawnienia, które ustawa daje twórcy, chyba że sama stanowi inaczej, na przykład przy dozwolonym użytku:
- Korzystanie: wydanie piosenki na płycie, granie jej na koncercie, wrzucenie jej do serwisu streamingowego.
- Rozporządzanie: sprzedaż praw wydawcy albo zgoda na cudze użycie utworu, czyli przeniesienie praw lub licencja.
- Wynagrodzenie: tantiemy i opłaty licencyjne, które ktoś płaci za to, że twój utwór gra, jest sprzedawany albo odtwarzany.
Pole eksploatacji to po prostu sposób użycia utworu. Ustawa wymienia m.in. utrwalanie i zwielokrotnianie, obrót egzemplarzami, publiczne wykonanie i odtworzenie, nadawanie oraz udostępnianie w internecie w miejscu i czasie wybranym przez odbiorcę. Ostatnie z nich to pole streamingu.
Prawo majątkowe jest skuteczne wobec wszystkich (po łacinie erga omnes), a nie tylko wobec osoby, z którą masz umowę. Nikt bez twojej zgody nie wyda ani nie zagra publicznie twojej piosenki, chyba że ustawa na to pozwala.
Od kiedy piosenka jest chroniona?
Od chwili ustalenia, bez rejestracji, zgłoszenia i symbolu © na okładce. Ustalenie to dowolne utrwalenie utworu: zapis nut na kartce albo nagranie melodii w programie na komputerze.
Idei, pomysłu na piosenkę, metody pracy ani procedury prawo autorskie nie chroni wcale. Z forów krąży mit, że wysłany sobie mailem plik daje prawa. Daje najwyżej dowód daty, a prawa i tak powstały wcześniej.
Jakie prawa osobiste ma autor utworu?
Pięć, wszystkie niezbywalne i bez terminu. Prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem. Ustawa wymienia:
- autorstwo utworu,
- oznaczenie utworu nazwiskiem, pseudonimem albo anonimowo,
- nienaruszalność treści i formy oraz rzetelne wykorzystanie,
- decyzję o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
- nadzór nad sposobem korzystania z utworu.
W praktyce wydawniczej twórca może zobowiązać się wobec nabywcy, że nie będzie wykonywał niektórych z tych praw. Tak działa ghostwriting: autor zgadza się, żeby jego nazwiska nie było na okładce. Doktryna i praktyka dopuszczają takie zobowiązanie, ale to nie jest zrzeczenie się prawa. Autorstwo formalnie zostaje przy tobie, tylko go nie egzekwujesz.
Czym różnią się prawa majątkowe od osobistych?
Majątkowe są w obrocie i mają koniec, osobiste nie wychodzą z rąk twórcy i trwają bez końca.
| Kryterium | Prawa majątkowe | Prawa osobiste |
|---|---|---|
| Czego dotyczą | Korzystania z utworu i zarabiania na nim | Więzi twórcy z utworem |
| Czy można sprzedać | Tak, umową przenoszącą prawa | Nie |
| Czy można licencjonować | Tak | Nie; można najwyżej zobowiązać się do niewykonywania niektórych |
| Czy się dziedziczy | Tak | Nie przechodzą |
| Jak długo trwają | Ograniczony czas liczony od śmierci twórcy | Bez końca |
| Przykład z piosenki | Zgoda na wydanie piosenki na płycie | Prawo do podpisania się pod tekstem |
Wniosek praktyczny: w umowie sprzedajesz albo licencjonujesz wyłącznie prawa majątkowe.
Ile trwają autorskie prawa majątkowe?
Wygasają po 70 latach od śmierci twórcy, a okres liczy się w pełnych latach następujących po roku zdarzenia. Piosenka staje się wtedy częścią domeny publicznej i można ją nagrywać bez licencji na utwór.
Ustawa różnicuje początek biegu terminu zależnie od rodzaju utworu:
- utwór współautorski: od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych,
- utwór słowno-muzyczny stworzony specjalnie jako całość: od śmierci później zmarłego z autorów tekstu i muzyki,
- utwór nieznanego twórcy: od pierwszego rozpowszechnienia.
Przykład: twórca zmarł w 1955 r., więc jego utwory są w domenie publicznej od początku 2026 r. Tak samo Tuwim, zmarły w 1953 r., trafił do domeny publicznej w 2024 r.
Przy starej piosence wystarczy wziąć rok śmierci twórcy (przy kilku autorach: późniejszego z nich) i dodać 71. Wynik to pierwszy rok bez ochrony.
Jak przenieść prawa majątkowe albo udzielić licencji?
Przeniesienie zmienia właściciela praw, licencja daje tylko zgodę na korzystanie, a obie umowy działają na polach eksploatacji, które w nich wymieniono. Jeżeli streaming nie został wpisany, wydawca nie ma go w pakiecie, nawet gdy płyta ukazała się jak należy.
| Przeniesienie praw | Licencja wyłączna | Licencja niewyłączna | |
|---|---|---|---|
| Kto ma prawa po umowie | Nabywca | Twórca; licencjobiorca ma wyłączność na wskazanych polach | Twórca |
| Forma | Pisemna pod rygorem nieważności | Pisemna pod rygorem nieważności | Ustawa nie wymaga pisma, ale zakres trzeba umieć wykazać |
| Czy twórca może dać prawa innym | Nie, już ich nie ma | Nie na polach objętych wyłącznością | Tak |
| Typowe użycie u muzyka | Sprzedaż kompozycji wydawcy | Wydawca z wyłącznością na wybrany okres i terytorium | Zgoda dla kilku odbiorców, np. na użycie w filmie |
Gdy umowa nie mówi wyraźnie o przeniesieniu, uważa się, że udzielono licencji, więc prawa zostają przy twórcy. Przy przeniesieniu całości praw twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na opracowania, takie jak remiks czy przeróbka, o ile umowa nie stanowi inaczej.
Przed podpisem czytam listę pól eksploatacji tak, jak czyta się setlistę przed koncertem: czy jest na niej wszystko, co naprawdę będzie grane. Brakujące udostępnianie w internecie przy umowie na wydanie cyfrowe to sygnał, że zapis trzeba poprawić, zanim złożysz podpis. Ten tekst wyjaśnia zasady ustawy i nie zastępuje porady prawnej przy konkretnej umowie.
Kto ma prawa do piosenki zespołu?
Wszyscy współtwórcy wspólnie, przy domniemanych równych udziałach, a całą piosenkę można wydać lub zlicencjonować tylko za zgodą wszystkich.
Każdy ze współtwórców może jednak samodzielnie wykonywać prawo do swojej części, jeśli ma ona samodzielne znaczenie, na przykład do tekstu, i nie narusza to praw pozostałych. Udziały, które nie mają być równe, trzeba zapisać na piśmie, zanim ktoś podpisze umowę z wydawcą. W przeciwnym razie rozstrzyga domniemanie.
Inaczej jest u muzyka na etacie, na przykład w studiu reklamowym: prawa majątkowe do utworu stworzonego w ramach stosunku pracy ma pracodawca.
Czym prawa do utworu różnią się od praw do nagrania?
Utwór, czyli kompozycję i tekst, chronią prawa autorskie. Nagranie i wykonanie chronią prawa pokrewne artysty wykonawcy i producenta fonogramu. Fonogram to samo nagranie dźwiękowe.
W praktyce umowa z wytwórnią dotyczy zwykle praw do nagrania, a wydawca muzyczny zajmuje się prawami do utworu. To dwa zestawy praw, które mogą należeć do różnych podmiotów. Prawa pokrewne wykonawców reprezentuje m.in. organizacja STOART.
Przykład granicy: producent teledysku nabywa w domniemaniu prawa do całości dzieła audiowizualnego, ale do użycia muzyki poza teledyskiem potrzebuje odrębnej umowy z jej autorem.
Czy trzeba być w ZAiKS, żeby mieć prawa majątkowe?
Nie. ZAiKS jest potrzebny dopiero do zbiorowego pobierania wynagrodzeń. Stowarzyszenie Autorów ZAiKS pobiera i rozlicza opłaty za pola, których twórca sam nie upilnuje: radio, koncerty, lokale.
Wstąpienie do ZAiKS to decyzja o tym, czy chcesz mieć kogoś, kto ściąga należności, a nie warunek ochrony. Kto płaci i od czego zależy kwota, wyjaśnia wpis o tym, czym są tantiemy dla muzyków.
Czy cover albo remiks narusza prawa majątkowe?
To zależy od pola eksploatacji i od tego, czy powstaje opracowanie. Przeróbka cudzego utworu wymaga zgody autora utworu pierwotnego, dopóki trwają jego prawa majątkowe. Opracowanie to prawo zależne: powstaje z cudzej kompozycji, więc nie możesz nim rozporządzać bez zgody jej autora.
Jak to wygląda przy wydaniu, opisuje wpis o tym, jak nagrać i wydać cover.
