W skrócie
Płyta winylowa to okrągły nośnik z polichlorku winylu (PVC), na którym dźwięk zapisano analogowo w spiralnym rowku. Tłoczy się ją w trzech średnicach: 12, 10 i 7 cali, a odtwarza z prędkością 33⅓ albo 45 obr./min. Od formatu i prędkości zależy, ile minut muzyki zmieści jedna strona.
Z czego robi się płytę winylową?
Z PVC, czyli polichlorku winylu, od którego pochodzi potoczna nazwa „winyl”. Od koloru bierze się drugie określenie: „czarna płyta”. Wcześniej płyty robiono z ebonitu i szelaku, a przejście z szelaku na PVC znacznie zmniejszyło szum i zużycie igieł.
Płyta nie jest odlewana, tylko prasowana. Z nagrania powstaje płyta-matka, z niej matryca działająca jak negatyw, a rozgrzane PVC prasuje się między dwiema matrycami, po jednej na każdą stronę (fabrykiwpolsce.pl).
Jak jest zbudowana płyta winylowa?
Każda strona to jeden spiralny rowek biegnący od krawędzi do środka. Od zewnątrz kolejno:
- rowek prowadzący, w który igła wchodzi na początku strony,
- ścieżki z muzyką, rozdzielone krótkimi przerwami między utworami,
- rowek wybiegowy, w którym igła kończy odtwarzanie,
- martwe pole z wytłoczonym numerem matrycy,
- etykieta z tytułem, wykonawcą i oznaczeniem strony, osobna na każdą stronę,
- otwór centralny.
Otwór centralny w płytach 10” i 12” ma 7,24 mm. Single 7” mają taki sam otwór w standardzie angielskim albo duży, 38,5 mm, w standardzie amerykańskim.
Płytę odtwarza się na gramofonie, a zasadę czytania rowka opisuje tekst o tym, jak igła czyta rowek.
Jakie są formaty płyt winylowych?
Trzy: 12, 10 i 7 cali. Każdy ma swoje typowe wydanie, gramaturę i czas na stronę.
| Format | Średnica | Typowe wydanie | Gramatura | Min/strona 33⅓ | Min/strona 45 |
|---|---|---|---|---|---|
| 12” | 300 mm | LP, maxi-singiel | 140 lub 180 g | 19:20 | 14:20 |
| 10” | 250 mm | EP | 110 g | 13:37 | 10:05 |
| 7” | 175 mm | singiel (SP) | 42 lub 70 g | 6:50 | 5:00 |
Czasy są zalecane, według cenników tłoczni.
Co oznaczają LP, EP, singiel i maxi-singiel?
LP to album na płycie 12” grającej z prędkością 33⅓ obr./min. EP jest krótszy od albumu, ale dłuższy od singla; nazwa mówi o długości materiału, nie o średnicy. SP to singiel na płycie 7”, a maxi-singiel to singiel wydany na płycie 12”.
140 czy 180 gramów?
Dla 12” tłocznie oferują 140 g albo 180 g. Płyty 180 g są cenione za większą stabilność odtwarzania i mniejszą podatność na wypaczenia (ceneo.pl). Pozostałe formaty mają jedną lub dwie gramatury, podane w tabeli. Zanim zamówisz cały nakład, odsłuchaj test pressing na zwykłym gramofonie. Dopiero tam słychać, czy dopłata do grubszej płyty coś zmieniła, a ja nie ufam liczbie na naklejce bardziej niż własnym uszom.
Z jaką prędkością obraca się płyta winylowa?
Z jedną z dwóch prędkości: 33⅓ albo 45 obr./min. Pierwsza służyła płytom długogrającym, druga singlom.
Wcześniej standardem było 78 obr./min, przyjęte około 1918 r. Dzisiejsze dwie prędkości doszły dopiero z płytami drobnorowkowymi. Columbia próbowała jeszcze w latach 50. prędkości 16⅔ obr./min, ale bez sukcesu.
Coraz częściej LP wydaje się na 45 obr./min ze względu na wyższą jakość. Szybszy obrót skraca jednak stronę, co widać w tabeli wyżej.
Ile minut muzyki mieści strona?
Na płycie winylowej 12” przy 33⅓ obr./min mieści się zalecane 19:20 muzyki na stronę. Da się wyciąć 24-28 minut, ale kosztem głośności. Album dłuższy niż dwie takie strony wymaga więc podwójnego LP (2LP).
Jakie są warianty płyt winylowych?
Oprócz czarnej płyty standardowej rynek zna kilka wariantów, które różnią się wyglądem, nie formatem:
- Kolorowe (na przykład clear, red, gold) i transparentne: zamiast czerni płyta ma kolor albo jest przezroczysta.
- Numerowane: każdy egzemplarz ma numer w nakładzie.
- Picture disc: płyta z obrazem zamiast jednolitego koloru.
Wszystkie te edycje to segment kolekcjonerski. Limitowane wydania pojawiają się zwłaszcza przy okazji Record Store Day.
Skąd wzięła się płyta winylowa?
Historia zaczyna się od patentu Emila Berlinera z 1887 r. w USA i pierwszych płyt o średnicy 5 cali, kręconych z prędkością 70 obr./min. Kolejne etapy:
- 1897: płyty zaczęto robić z szelaku.
- 1904: Odeon wypuścił płyty dwustronne.
- 1948: Columbia wprowadziła LP 33⅓, około 25 minut na stronę przy 30 cm.
- 1949: RCA zaprezentowała 7” (17,5 cm) na 45 obr./min z dużym otworem pod zmieniacz.
- 1957: Westrex rozpoczął masową produkcję stereo 45/45, która obowiązuje do dziś.
W 1990 r. płyt gramofonowych było 11,7 mln wobec 286 mln CD. Pod koniec pierwszej dekady XXI w. nastąpił renesans winylu, szczególnie wśród dorosłych poniżej 35 lat.
Kiedy winyl ma sens dla niezależnego wydawcy?
Wtedy, gdy masz publiczność, która kupi płytę jako przedmiot, i budżet na minimalny nakład. Tłocznia przyjmuje zamówienia od 100 sztuk; pojedyncze egzemplarze to już lathe cut, czyli płyta cięta osobno, a nie tłoczona z matrycy.
W sklepach nowe wydania kosztują 85-130 zł (standard 180 g), a limitowane 150-300 zł (vinylspot.pl, 2025). Koszty samego nakładu opisuje cennik tłoczenia winyli.
Winyl czy CD na pierwsze wydanie?
Technicznie CD wypada lepiej: winyl ma mniejszy zakres dynamiki, szumy i zużycie mechaniczne rowka. CD w standardzie 16 bit / 44,1 kHz osiąga stosunek sygnału do szumu 96 dB; szczegóły formatu znajdziesz w tekście o płycie CD i standardzie Red Book. Winyl lepiej działa jako przedmiot dla kolekcjonerów.
Dla zespołu bez stałej publiczności rozsądniej zacząć od CD, a winyl dołożyć, gdy pojawi się popyt.
